KILO VERME
PROF DR METIN OZATA
TIROID VE KILO VERME
Tiroid yetmezligi metabolizmayi yavaslatan ve bu nedenle kisilerde önceki kilolarina göre %15-30 oraninda kilo alinmasina neden olan bir hastaliktir. Bu nedenle tiroid bezi yetmezligi tedavi edilmeden kilo vermek çok zordur. Tiroid hormon ilaçlari ile hastalarin çogunda tedaviyle birlikte kilo verme olusursa da hastalarin % 17’si kilo veremez. Özellikle menopozdaki kadinlarda bu durum daha sik görülür. Hem menopoz hem de tiroid yetmezligi kilo vermeyi engeller.
Tiroid bezi yetmezligi olmadigi halde kilo vermeye çalisan kisilerde belirli bir kilo verdikten sonra kilo kaybinin azaldigi veya durdugu bir dönem olusur. Bu durum vücudun kendini koruma mekanizmasidir. Vücudumuz daha fazla kilo verilmesine direnç göstermeye baslar. Bu direnç tiroid hormonlarinin azalmasiyla olabildigi gibi bazi baska hormonlarin salinmasinin artmasi ile de olusur. Kalori alimi yani yenilen gida alimi azaldikça vücudumuzda bulunan T4 hormonunun T3 hormonuna dönüsümü azalir ve sonuçta hücrelere giren ve etkili olan T3 azaldikça metabolizmamiz yavaslar ve kilo veremeyiz.
Kalori alimi azaldikça yani diyet yaparken az yemek yedikçe vücudumuzdaki yaglardan salgilanan
Leptin isimli hormon kanda azalir. Azalan leptin hormonu ise beyindeki istah merkezini uyararak istahi artirir ve gida alinmasini saglar.
Kilo vermeyi engelleyen hormonlardan birisi
Ghrelin hormonudur. Bu hormon mideden salgilanmakta ve kana karisarak beyine ulasip yemek yemeyi artirmaktadir. Kilo vermek için diyet yaparken bu hormon kanda artmakta ve daha fazla kilo verilmesini engellemektedir. Bu hormonun salgilanmasini önleyecek bir ilaç ise henüz yoktur.
Bazi minerallerin eksiklikleri de kilo vermeyi engeller. Manganez, krom çinko, kalsiyum ve magnezyum eksikligi özellikle çok önemlidir. Bu minerallerde saptanan eksikliklerin tedaviyle düzeltilmelidir.
T4 hormonunun T3’e dönüsmesinde selenyum minerali de etkili oldugundan kilo veremeyen kisilerde selenyum eksikligi olup olmadigina bakilmasi gerekir. Selenyum eksikligi varsa bu eksiklik giderilir. Ayrica çinko, demir, bakir mineralleri de T4’ün T3’e dönüsümünde etkilidir. Bu minerallerde eksiklik olup olmadigina da bakilmasi gerekir.
Omega-3 alimini artirmak kilo vermede faydali olabilir. Omega-3 yag asitleri tiroid hormonlarinin hücrelerdeki etkisini artirmaktadir.
Kanda insülin hormonu yüksek ise kilo vermede sikintilar olusur. Insülin yüksekligini azaltmanin önemli bir yolu seker yükü yüksek olan karbonhidratlari yememektir. Beyaz ekmek, seker, makarna, patates, kek, tatli, çikolata gibi seker yükü fazla gidalar insülin hormonunu kanda iyice artirarak kilo vermenizi önler. Bu gidalar yerine tam bugday unundan yapilmis ekmek (köylü ekmegi gibi), kepekli makarna, nohut, kuru fasulye, mercimek, bezelye, sebze ve meyvelerle beslenmek gerekir.
Tiroid yetmezligi olan hastalarda metabolizma yavasladigindan alinan karbonhidratlarin (unlu, sekerli gidalarin) sindirilmesi veya parçalanmasi ve kandaki sekerin hücrelere girmesi zorlasir. Bu nedenle vücut daha fazla insülin salgilayarak kan sekerini düsürmeye çalisir. Insülin arttikça da istahta artma ve kilo alma olusur. Insülin hormonundaki yükselmeler gün içinde kan sekerinde düsme yaptigi için de yorgunluk, bas dönmesi, bitkinlik, öfkelenme, birden sinirlenme, bagirma ve açlik hissi olusur. Sizde bu belirtiler varsa kan sekerinizde düsmeler oluyor demektir. Bunu anlamak için 3-4 saatlik seker yükleme testi yaptirmaniz gerekir.
Stresli kisilerde stres hormonu dedigimiz kortizol artmaya baslar ve artan kortizol hormonu da kan sekerini yükseltir.
Yukarida söz edilen faktörler hipotiroidili bir hastada kilo almaya, kan sekerinde düsmelere neden olur. Eger kilo veremezseniz ileride bu defa seker hastaligi gelisir.
Bu nedenle karbonhidrat ve yagdan fakir bir beslenme ile ve egzersiz yaparak kilo vermeyi denemelisiniz.
Iyi beslenmenize ve egzersiz yapmamiza ragmen zayiflayamiyorsaniz doktorunuz size bazi ilaçlar verecektir. Bu ilaçlar zayiflamaniza yardimci olur.
Hipotiroidili hastalarda selenyum destegi almak T4 hormonunun T3’e dönüsümünü artirarak dokulardaki tiroid azligini veya metabolizma yavaslamasini artirmaya faydali olabilir. Bu nedenle selenyum ölçümü yaptiriniz. Eksiklik varsa doktorunuz size selenyum destegi için ilaç verecektir.
Tiroid hastaligi var ve kilo veremiyorsaniz obezite ile ugrasan bir ENDOKRIN UZMANINA basvurunuz.
KILO VERME VE EGZERSIZ
Kilo vermek ve saglikli olmak için mutlaka düzenli egzersiz yapilmalidir. Diyet yapmadan sadece egzersiz yapmakla kilo verilemez. Egzersiz, kalori azaltilmasina yardimci oldugu gibi seker hastaligi ve koroner kalp hastaligi riskini de azaltir. Egzersiz ile yag dokulari kaybolup yerine kas dokulari geçer. Egzersiz yapmanin amaci da budur.
En iyi egzersiz kisinin kendi basina düzenli ve rahat bir sekilde yapabildigi egzersizdir. Haftanin büyük bir bölümünde, 30 dakika civarinda, orta yogunlukta bir egzersiz yapilmasi çok faydalidir. Bununla birlikte insanlarin sadece %25’i buna uyabilmektedir. Baslangiçta 10-15 dakikalik egzersizin her gün yapilmasi gerekir. Aerobik, dinamik egzersiz, yüzme ve bisiklete binme zayiflamak için uygun egzersizlerdir. Haftada 3 gün yarim saat yürüme ile egzersize baslamak ve bunu haftada 5 gün yogun ve tempolu 45 dakika yürümeye çikarmak uygun bir plandir. 40-50 yasindan sonra yapilacak en iyi ve en güvenli egzersiz yürüyüs yapmaktir. Yürüyüsün vitrin seyrediyor gibi yavas yapilmasinin fazla bir faydasi olmaz. En iyisi tempolu yürümedir.
Diger bir öneri, baslangiçta her gün 4.000 adim yürümek, sonra bunu 6 ayda 12.000 adima kadar çikarmaktir.
Egzersizin faydali olmasi için, egzersiz sirasinda kalp atim sayisinin belirli bir rakama ulasmasi gerekir. Fazla kilolu bir kiside kalp hizinin ulasmasi gereken sayi su formülle hesaplanir:
Egzersizde ulasilmasi gereken kalp atim sayisi = 200-(0.5 x yas).
Yapilan egzersizlerde bu rakamin %80’ine ulasilmasi gerekir.
Günlük yasamda hareketi artirmak için, otomobil kullanimini azaltmak, asansör yerine merdivenleri kullanmak, yakin mesafelere yürüyerek gitmek gibi önlemler de kilo vermeye katkida bulunur.
Günlük yasamda yapilan hareketlerin çok az kalori harcadigi bilinmelidir. Evi temizlerken 227 kalori; dans ederken 250 kalori harcarsiniz.
Alisveris yapmak; 45-60 dakika süreyle otomobilinizi temizlemek; 45-60 dakika ugrasarak pencereleri ve yerleri silmek; 30 dakika bisiklet pedali çevirmek; 30 dakika bahçede çalismak; 30 dakikada 3 km yürümek; 15 dakika merdiven çikmakla sadece 150 kalori harcanir.
Küçük bir çikolatali bisküvi yaklasik 50 kaloridir ve bunu yakmak için 10 dakika tempolu yürümek gerekir. Fast food lokantasinda bir hamburger, bir patates yiyip bir kola içtiginizde 1500 kalori alirsiniz. Bunu harcamak içinse 2.5 saat tempolu kosmaniz gerekir.
Yapilan çalismalarda egzersiz programlarina baslayanlarin %50’sinin ilk 3-6 ayda egzersizi biraktigi saptanmistir. Bu nedenle egzersiz yapmayi sürdürmek için çaba göstermek, bir aliskanlik olusana kadar israr etmek gereklidir.
Fizik aktiviteyi artirma ile ilgili öneriler :
- Otobüs veya minibüsle gideceginiz yere bir durak kala inmek ve yürümek
- Isyeri ve alisveris merkezinde aracinizi en uzak yere park etmek
- Asansör yerine merdiven kullanmayi aliskanlik haline getirmek
- Farkli aktiviteler bulmak (bahçe isleri, tamir, araç temizleme vs).
- Eve kondisyon cihazlari alip soguk havalarda bunlari kullanmak
- Isyerine mümkünse bisikletle gitmek
Egzersiz yapmanin kilo vermenin ötesinde kemik erimesini, depresyonu, seker ve kalp hastaligini önledigi bilinmektedir. Egzersiz yapmak tansiyonu ve kan yaglarini da düsürmektedir. Uzun yasamanin sirri az yemek ve spor yapmaktan geçmektedir.
Kullanilmayan bacak kaslari ve diger kaslar zamanla yok olur. Bir hafta devamli olarak yatakta yatan bir kisinin kas kitlesinde %20 azalma olmaktadir. Kullanilmayan organ kaybedilir kurali geregince, kaslarimizi kullanmak zorundayiz. Egzersiz büyüme hormonu salgisini da artirarak yaglarin erimesine ve kaslarin artmasina neden olmaktadir. Günde bir kilometreden az yürüyen bir kisi günde 2 kilometre yürüyen bir kisiye göre iki kat daha hizla ölüme yaklasmaktadir. Yasami uzatan en ucuz ve en etkili yöntem spor yapmaktir.
AZ VE SIK YEMEK
Bir kisinin yemek yeme sikligi, nerede yemek yedigi, yemegin miktari, yemek yerken ruhsal durumunun nasil oldugu ve yaptigi hareketler kilo verme açisindan önemlidir.
Yeme öncesi ve sonrasi nasil bir psikolojik durum kazanildigi da büyük önem tasir.
Fazla kilolu kisilerin üzüntü veya kizginlik gibi durumlarda asiri yemek yedigi bilinmektedir. Bu ögrenilmis bir davranistir ve amaç negatif durumu yani üzüntü ve sikintiyi düzeltmektir. Sevinçli ve neseliyken ise durum bunun tam tersidir.
Üzülüp sikildiginda asiri atistiran veya tikanircasina yemek yeme nöbetleri yasayan kisilerin, psikolojik destek alip tedavi olmasi gerekir. Bu kisilerin yeme aliskanliklarini degistirmesi de çok önemlidir.
Tekrarlayan asiri miktarda yemek yeme nöbetleri kilo alimini artirir. Fazla kilolularin %30’u bu sekilde davranir ve bunun kontrol edilmesi tedavinin baslangicini olusturur.
Yeme aliskanliklarini degistirmek için asagida siralanan önlemler faydalidir:
Günde üç defa ana ögün 3 defa da ara ögün yemek; ayni saatlerde yemek yemek; evde ayni yerde oturarak yemek yemek; yenen yiyecege konsantre olmak; yemek yerken gazete okumamak ve televizyon seyretmemek; porsiyonlarin ve tabaklarin ufak olmasi; az miktarda yemek pisirmek; her lokmadan sonra çatalin veya kasigin masaya birakilmasi, yani yemegi yavas yemek, iki lokma arasinda su içmek ve yiyecek alisverisine aç karnina degil yemekten sonra gitmek, acikinca tatli yerine meyve yemek
Yasam tarzi degisikliklerinden en önemlisi beslenme seklini degistirmektir. Gidalarin seçimine dikkat etmek, düsük glisemik indeksli gidalarla beslenmek önem tasir. Hergün çikolata yiyorsaniz bu aliskanliktan kurtulmak, kola içiyorsaniz onun yerine su içmek gerekir. Eger bu tür davranis degisiklikleri yapmazsaniz sadece az yemekle belki kisa bir süre zayiflarsiniz ancak sonra tekrar kilo alirsiniz.
Davranis degisikliklerinden en önemlisi hareketli olmaya çalismaktir. Çalistiginiz yerde aksama kadar masa basinda oturmak yerine saat basi bes-on dakika ayaga kalkip dolasmak, ögle arasi biraz yürümek veya aksam mümkünse biraz yürümek faydalidir. Hareketi artirdikça zayiflamaya basladiginizi göreceksiniz. Aksam eve gelince televiyon basina oturup yatincaya kadar bir seyler yemek yine kilo alinmasinin en önemli nedenidir.
